Ông Nguyễn Văn Phương khi vừa mãn án, ngày 20/4/2026

 Giữa không gian ồn ào bất tận của mạng xã hội, nơi mỗi ngày đều có một câu chuyện mới cuốn theo sự chú ý của đám đông, sự ra đi của hai cựu tù chính trị Nguyễn Văn Phương và Tô Văn Hồng gần như không làm nhiều người bận tâm. Có chăng, chỉ là vài lời chia buồn thưa thớt trên Facebook, rồi nhanh chóng bị nhấn chìm giữa muôn vàn tin tức khác.

 

Cựu tù nhân chính trị Đỗ Văn Thái - người loan tin về đám tang của ông Phương và ông Hồng - nói rằng, ông không biết các bạn mình qua đời, cho đến khi mọi việc đã xong xuôi. Nhưng có một điều ông Thái, và nhiều người khác đều biết, rằng cả Nguyễn Văn Phương, Tô Văn Hồng đều sống trong nghèo khổ và chết trong túng thiếu.

 

Ông Thái, ông Hồng, ông Phương đều là thành viên của Việt Nam Tự Do, một tổ chức chống cộng do ông Nguyễn Hữu Chánh thành lập. Đa số những người trong tổ chức đều là dân miền Nam đã rời nước ra đi sau năm 1975, lưu lạc tại Thái Lan hoặc Campuchia.

 

Năm 1999, nhiều nhóm người thuộc tổ chức này được cử về nước rải truyền đơn, rồi lần lượt bị bắt. Trong phiên tòa sơ thẩm diễn ra ở Sài Gòn vào năm 2001, hàng trăm năm tù đã được tuyên, cho cả thảy 38 người mà chỉ khi ra tòa, nhiều thành viên trong số họ mới biết mình không phải là người duy nhất bị bắt.

Do nhà cửa, đất đai đều không còn nên sau khi ra tù, nhiều người trong số họ lại tiếp tục cuộc đời lưu lạc, tha hương và bất định ngay chính quê nhà.

Theo hồ sơ bản án, ông Tô Văn  Hồng sinh năm 1954 tại An Giang, theo đạo Công giáo. Không rõ ông rời Việt Nam năm nào nhưng Tô Văn Hồng tham gia tổ chức Việt Nam Tự Do khi đang ở Campuchia.

 

Tháng Tư năm 1999, ông về nước rồi bị bắt, sau đó bị tuyên án 13 năm tù giam với tội danh, theo nguyên văn bản án là “khủng bố” (chưa đạt).

Ông Hồng ra tù vào Tháng Tư năm 2012, sống chật vật tại An Giang, đến khi qua đời vào ngày 16/6/2026, thọ 72 tuổi.

 

 Ông Nguyễn Văn Phương sinh năm 1966, tại thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai. Thời gian ở Thái Lan, ông mưu sinh bằng nghề buôn bán nhỏ. Ông Phương bị bắt ngày 20/4/1999 và bị kết án 17 năm tù giam cũng với tội danh “khủng bố” (chưa đạt).

Với ông Phương, ông Hồng, “mười ba” hay “mười bảy” không chỉ là những con số mà là những trải nghiệm kinh khiếp của một kiếp người. Không chỉ là đói khát, bệnh tật, lao động khổ sai mà còn là tra tấn, xiềng xích, gông cùm vốn là những đòn thù dành cho những người tù chính trị gan lỳ.

 

Trong một bài viết về bạn mình, cựu tù nhân chính trị Huỳnh Anh Tú cho biết, trong 17 năm ấy, ông Phương không ít lần bị cùm chân, bị biệt giam với những đợt kéo dài nhiều tháng, thậm chí hàng năm trời. “Đấy là hình phạt cai tù dành cho Phương vì “tội” lên tiếng đấu tranh đòi hỏi quyền lợi chính đáng cho tù nhân và tội không chịu “ăn năn hối cải” dù đã trải qua mười mấy năm tù”.

 

               Ông Nguyễn Văn Phương (bên phải) và ông Huỳnh Anh Tú

Theo lời kể, ngày 23/1/2014, ông Phương và một số bạn tù khác như Sơn Nguyễn Thanh  Điền, Nguyễn Thanh  Vân, Cao Văn Tính, Trần Hoàng Giang, Phạm Xuân  Thân… đã tuyệt thực để yêu cầu Ban Giám thị trại giam Xuân Lộc đối thoại và chấm dứt việc ngược đãi tù nhân. Ba ngày sau, họ đập cửa buồng giam, hô khẩu hiệu chống cộng, yêu cầu Ban Giám thị đến gặp. Trong cơn quẫn bách, ông Phương đã dùng một viên đá tự đập vào đầu mình để gây áp lực với cai tù.

 

Ngay chiều hôm đó, dù vết thương vẫn còn chảy máu, ông Phương bị đưa sang Phân trại 1 và bị cùm chân trong buồng kỷ luật. Mười ngày sau, ông được xả cùm nhưng tiếp tục bị biệt giam suốt hơn hai năm cho đến khi mãn án vào ngày 20/4/2016.

 

Kết thúc 17 năm ngục hình, ông Phương trở về với một thân thể tàn tạ, tiếp tục cuộc sống của một con người không có tự do. Chuyện miếng cơm, manh áo với người bình thường vốn đã chật vật, lại càng trở nên khó khăn hơn với một người tù chính trị mang danh “phản động”.

Ngày 1/7/2026, ông Phương kết thúc 60 năm hành trình dương thế sau khi đã gánh chịu mọi khổ đau của một kiếp người với ước mơ Việt Nam tự do đành bỏ lại.

 

Trong từng giai đoạn lịch sử, những con người đau đáu với quê hương bao giờ cũng tìm cho mình một con đường để đáp lại tiếng gọi của non sông. Có thể, nhiều người chưa hẳn đã đồng tình với cách lựa chọn của ông Hồng, ông Phương, nhưng không có gì bảo đảm những con người hôm nay sẽ làm tốt hơn các ông nếu đi ngược thời gian vài chục năm về trước.

Suy cho cùng, sự dấn thân, những mất mát và những năm dài tù ngục đen tối mà họ đã trải qua vẫn là một câu chuyện cần được nhìn nhận và kể lại.

 

Thôi thì những dòng chữ ngắn ngủi này, xin hãy xem như nén hương lòng, lời tiễn biệt của một người tù dành cho những người tù, để nhắc nhau rằng đã có hai con người từng sống, từng hy vọng, từng tin rằng mình có thể làm một điều gì đó cho quê hương, và đã chấp nhận trả giá cho niềm tin ấy.

 

Nguyễn Văn Phương, Tô Văn Hồng và những người bạn cùng chí hướng, vì thế, xứng đáng được nhắc đến dù chỉ như một nốt trầm buồn  trong bản hùng ca bi tráng của quê hương sau biến cố Tháng Tư năm 1975. Bởi không chỉ có những chiến thắng hào hùng, những danh hiệu và những điều để ca tụng, lịch sử còn được viết bằng những con số, những bản án tù, những phận người bị đày đọa, vùi dập trong cái đêm trường cộng sản đầy động loạn này. Lịch sử cũng được viết bằng hoài bão, niềm tin, máu, nước mắt của những Nguyễn Văn Phương, Tô Văn Hồng, Đỗ Văn Thái, Huỳnh Anh Trí, của vô vàn những người vô danh khác.

Và, cả sự lãng quên nữa.

 

Tháng Tám, 2026

Phạm Thanh Nghiên