ĐỖ MINH HIỀN, NGƯỜI ĐỒNG CHÍ BỊ LOẠI TRỪ

Trong số những tù nhân lương tâm mà tôi biết, Đỗ Minh Hiền là một người không dễ để gọi tên. Ông viết nhiều, nhưng thay vì hướng đến công chúng, Đỗ Minh Hiền đã bày tỏ những điều tâm huyết đến giới cầm quyền mà theo ông, là một cách đóng góp cho sự phát triển của đất nước.

 

Không ai biết ông đã viết những gì, ông là ai, cho đến khi Đỗ Minh Hiền “được” chế độ tuyên án tù với tội danh “chống nhà nước”. Vì thế, thật khó để đặt ông vào một danh xưng duy nhất. Gọi ông là đảng viên Cộng sản hay người chống đảng đều có lý. Coi ông là một người bất đồng chính kiến, người hoạt động nhân quyền, hay chẳng là ai trong số đó, cũng không hẳn sai. Nhưng có một sự thật không thể phủ nhận: ở bất cứ giai đoạn nào của cuộc đời, thời chiến cũng như thời bình, khi còn trẻ hay lúc về già, ông đều làm tròn trách nhiệm của một trí thức trước vận mệnh đất nước.

 

                                       Ông Đỗ Minh Hiền khi ở Nga

Đỗ Minh Hiền sinh tháng 12 năm 1957 tại Hà Nội, trong một gia đình có đông anh chị em. Năm 1981, ông tốt nghiệp khóa đầu tiên của Khoa Triết học, Đại học Tổng hợp Hà Nội, rồi về làm việc tại Viện Triết học thuộc Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam).

Năm 1983, Đỗ Minh Hiền nhận lệnh “tổng động viên”, lên đường ra mặt trận, chiến đấu chống quân Trung cộng xâm lược. Do có trình độ đại học, ông được đưa vào đơn vị pháo binh đóng tại biên giới Lạng Sơn, một vị trí chiến đấu không chỉ đòi hỏi lòng dũng cảm mà còn cần kiến thức, sự chính xác trong từng thao tác.

Năm 1985, ông xuất ngũ và trở lại Viện Triết học với tấm Huy chương Chiến sĩ Dũng cảm và bằng khen do Bộ trưởng Quốc phòng Văn Tiến Dũng ký.

Năm 1989, ông kết hôn với một nữ nghiên cứu viên ngành Ngữ văn.

Năm 1990, khi con gái mới bốn tháng tuổi, vợ ông được Viện Hàn lâm cử sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh để lấy bằng tiến sỹ. Sau đó, để được gần vợ con, ông cũng sang theo diện thực tập sinh tự túc.

 

                                       Ông Hiền khi ở Nga.

Đây chính là cơ duyên để Đỗ Minh Hiền được tận mắt chứng kiến một trong những thời khắc dữ dội nhất của lịch sử Liên Xô.

Sáng sớm 19/8/1991, những âm thanh khác thường dưới phố khiến vợ chồng ông Hiền tỉnh giấc. Vén rèm nhìn xuống từ cửa sổ ký túc xá, họ ngỡ ngàng thấy những đoàn xe quân sự nối nhau trên các tuyến phố của thủ đô Mạc Tư Khoa. Đó là cảnh tượng khác thường của một buổi sớm mai. Hình ảnh Boris Yeltsin đứng trên một chiếc xe bọc thép trước tòa nhà Quốc hội Nga sau đó đã trở thành biểu tượng cho sự sụp đổ của Liên bang Xô Viết - thành trì lớn nhất của phe cộng sản thế giới.

Giữa khung cảnh ấy, tâm trí Đỗ Minh Hiền hướng về quê hương với một nỗi lo âu không dứt: nếu cái nôi của chủ nghĩa xã hội có thể sụp đổ, tương lai Việt Nam rồi sẽ đi về đâu?

 

Kết thúc chương trình học, vợ chồng ông không trở về nước mà quyết định ở lại Nga. Cuộc mưu sinh xứ người của những trí thức như ông Hiền thời hậu Xô-viết quả là thách thức lớn lao. Từ những con người chỉ biết đến chữ nghĩa, sách vở và công việc nghiên cứu, họ phải học cách thích nghi với một cuộc sống hoàn toàn khác: làm đủ thứ việc để kiếm sống, từ buôn bán, làm dịch vụ cho đến những công việc tay chân.

Sau nhiều năm làm lụng vất vả, năm 2000, họ ra mắt tờ Tin Tức, một trong bốn tờ báo tư nhân phát hành trong cộng đồng người Việt tại Nga thời điểm đó. Có giai đoạn, Tin Tức vượt khỏi biên giới Nga, đến tay đồng hương sinh sống tại Ukraine. Tin Tức không chỉ đơn thuần là chuyện kiếm sống, mà còn là cơ hội để ông tiếp tục làm công việc trí thức của mình.

 

Mỗi ngày ông Hiền làm việc hơn mười tiếng, từ dịch tin, biên tập, đánh máy cho đến in ấn. Phần lớn nội dung của Tin Tức là những tin thời sự, hình sự chọn lọc từ nguồn báo trong nước cùng với những tin về hoạt động làm ăn, sinh sống của cộng đồng người Việt tại Nga.

Công việc phía sau một tờ báo nhỏ cũng đòi hỏi rất nhiều tâm sức. Vợ ông quán xuyến các khoản chi phí để tờ báo có thể vận hành, từ tiền công cho người gửi tin ở Việt Nam đến người phụ trách đưa báo đến tay độc giả tại Nga. Công việc làm báo giúp ông tiếp tục gắn bó với những vấn đề của Việt Nam, dù đang sống cách quê nhà hàng nghìn cây số.

 

Năm 2012, khi báo giấy ngày càng mất chỗ đứng trước sự phát triển của Internet, việc duy trì tờ Tin Tức trở nên khó khăn hơn. Sau hơn hai mươi năm sống và làm việc ở Nga, ông quyết định đưa vợ con trở về nước.

 

Biến cố 25/12/1991 không chỉ là sự sụp đổ của một hệ thống chính trị hay một Nhà nước, nó còn mở ra hành trình “xét lại” của một con người từng xác quyết rằng chủ nghĩa Mác - Lênin là chân lý không bao giờ thay đổi.

Nhưng sự “xét lại” của Đỗ Minh Hiền không chỉ dừng lại ở những gì xảy ra bên ngoài biên giới. Hiện thực ở quê nhà đã cho ông thấy rõ hơn cái tai hại của con đường XHCN. Và một trong những điều ông sớm nhận ra, rằng chế độ mà mình từng được đào tạo để ca ngợi, thực chất lại là một bộ máy đàn áp khổng lồ, sẵn sàng nghiền nát bất cứ ai có ý kiến khác biệt, kể cả những người từng là đồng chí.

 

Có lẽ, Đỗ Minh Hiền đã trải qua nhiều năm day dứt, đắn đo giữa việc giữ những suy nghĩ ấy cho riêng mình hay bước ra khỏi sự im lặng. Việc ông gửi thư cho giới lãnh đạo như một cách “góp ý nội bộ”, thay vì đối đầu công khai, phần nào cho thấy ông vẫn còn đặt niềm tin vào khả năng thay đổi từ bên trong. Người ta có thể nghĩ Đỗ Minh Hiền viển vông, “ngây thơ chính trị”,  nhưng ông không có lỗi khi tin vào sự thiện lương của con người. Một người được đào tạo và nghiên cứu chuyên ngành triết học Mác- Lê nin như ông còn có thể thay đổi, lẽ nào những người khác lại không?

 

Bằng chính những tri thức từng được đào tạo về chủ nghĩa Mác-Lênin, Đỗ Minh Hiền đã chỉ ra sự lạc hậu, phi lý của học thuyết ấy. Ông cảnh báo về mối nguy hiểm khi lệ thuộc vào Trung cộng, chỉ ra những yếu kém trong quản lý kinh tế và đặc biệt, lên án nạn tham nhũng và bất công xã hội. Chính những suy tư ấy đã trở thành nguồn cơn đẩy ông vào tù.

Theo hồ sơ được báo chí lề đảng dẫn lại, tháng 8 năm 2022, Cơ quan An ninh điều tra Công an thành phố Hà Nội nhận được công văn của Bộ Nội vụ đề nghị “xử lý” Đỗ Minh Hiền với cáo buộc sử dụng thư điện tử để phát tán những nội dung “nói xấu” lãnh đạo Đảng, Nhà nước.

 

Ngày 14 tháng 7 năm 2023, ông bị bắt với cáo buộc “Tuyên truyền chống nhà nước”, một điều luật thường được biết đến như là công cụ để trừng trị “thành phần chống chế độ”, “thế lực thù địch” theo cách gọi của đảng.

 

            

        Ông Đỗ Minh HIền khi tự ứng cử Đại biểu Quốc Hội năm 2021.

Ngày 11 tháng 3 năm 2024, Tòa án cộng sản tại Hà Nội tuyên phạt ông sáu năm tù giam.

Chỉ ít ngày sau khi bị kết án, ông Hiền được đưa đến nhà tù Ba Sao (Nam Hà), nơi đã giam cầm hàng ngàn tù nhân chính trị của cả chế độ Việt Nam Cộng Hòa lẫn những người cộng sản phản tỉnh hoặc các nhà hoạt động nhân quyền.

Nhưng sáu năm chưa phải là “phần thưởng” cuối cùng mà đảng cầm quyền dành cho ông. Khi đang ở năm thứ hai trong nhà tù Ba Sao, ông bị cáo buộc thêm một tội danh nữa: “chống người thi hành công vụ”. Từ chế độ giam giữ thông thường dành cho tù nhân chính trị vốn đã rất khắc nghiệt, ông Hiền bị tống vào buồng biệt giam kỷ luật, chờ ngày ra tòa.

 

Ngày 29 tháng 9 năm 2025, ông Hiền bị lôi ra trước tòa án tỉnh Ninh Bình và nhận thêm một năm rưỡi tù giam. Ông trở thành người thứ hai, sau nhà hoạt động về quyền đất đai Trịnh Bá Phương, bị rơi vào tình cảnh “án chồng án” như một sự trả giá vì đã dám đứng thẳng làm người. Không biết một người tù già ốm đau bệnh tật gần bảy mươi tuổi, đã “chống” lại các tướng, tá trại giam đang “thi hành công vụ” cách nào mà phải chịu thêm một án tù như thế?

 

Hai tháng sau, vào ngày 28 tháng 11 năm 2025, ông được đưa trở lại Ba Sao. Nhưng một năm rưỡi tù giam xem ra vẫn chưa đủ cho cái tội (gọi là) “chống người thi hành công vụ”. Theo luật cộng sản, lẽ ra ông phải bị tống vào buồng biệt giam, bị cùm chân, bị cắt thăm gặp. Nhưng do chính sách (được dán nhãn là) “khoan hồng” của đảng, thay vì thi hành án kỷ luật ở buồng biệt giam, ông được đưa tới khu trạm xá của Phân trại 2, ở cùng mấy tù nhân ốm yếu khác, cho tiện việc trông chừng nhau. Để một người già mắc bệnh cao huyết áp, tiểu đường, mắt mũi kèm nhèm, thị lực chỉ còn 5/10 nằm co một xó trong buồng biệt giam, cũng không được vinh quang cho lắm.

Dẫu vậy, ông vẫn “hưởng” chế độ kỷ luật, nghĩa là hai tháng mới được gặp thân nhân một lần. Cai tù thông báo, ông Hiền sẽ bị kỷ luật như thế trong hai năm, hết thời hạn thì tính tiếp. Hồi Tháng 7/2026, ông bày tỏ mong muốn được trở lại buồng giam cũ, tự nguyện đi lao động nhưng không được chấp thuận. Chắc người ta sợ ông Hiền khỏe lại, sẽ sinh chuyện lôi thôi!

 

Mà đúng là ông Đỗ Minh Hiền lôi thôi thật. Thời trẻ, ông xếp bút nghiên lên đường ra trận, xông pha hòn tên mũi đạn, để rồi sống sót trở về, vẫn không quên trách nhiệm với giang sơn. Nhưng tấm Huy chương Chiến sĩ Dũng cảm mấy chục năm trước, xem ra cũng chỉ là một bản chứng nhận yêu nước tạm thời. Hết thời hạn ấy, ông phải yêu nước theo định hướng. Chệch khỏi đường ray, ông từ kẻ có công thành người có tội. Mà đã có tội với đảng thì phải đi tù. Không phải một, mà những hai án tù.

Nếu “ăn đủ ở đủ”, tháng Một năm 2031, Đỗ Minh Hiền mới được trở về nhà. Khi ấy, người lính năm nào đã bảy mươi tư tuổi.

 

(Chú thích: Bài viết sử dụng một số chi tiết được cung cấp bởi bạn tù và người quen của ông Đỗ Minh Hiền, cùng những thông tin được tác giả thu thập, đối chiếu từ các nguồn công khai.)

Tháng Tám, 2026.