Xin thừa nhận rằng tôi chỉ mới biết đến cuốn sách đặc biệt này khi trên mạng tràn ngập thông tin cụ Bùi Diễm qua đời. Một người anh mà tôi trân quý đã (phải) gửi bản PDF cho tôi đọc. Tôi đọc say mê, nhưng đọc chậm để hiểu, để nghiền ngẫm. Và rồi buồn khôn tả.
Theo số liệu công bố ngày 1/4/2021, dân số Sài Gòn có khoảng 8,99 triệu người. Tuy nhiên, nếu tính cả người cư trú không đăng ký hộ khẩu thì dân số thực tế của thành phố này vào năm 2018 đã gần 14 triệu người. Có nghĩa hiện nay (năm 2021), dân số thực tế tại Sài Gòn hẳn là lớn hơn con số 14 triệu so với 3 năm trước đó. Nếu căn cứ vào con số gần 9 triệu người “có hộ khẩu” năm 2021 và 14 triệu “dân số thực tế” của năm 2018 thì có thể suy ra và ước lượng số người không có hộ khẩu tại Sài Gòn hiện thời là khoảng 5 triệu. Ngày 12/10/2021, Tổng cục Thống kê Việt Nam công bố con số 1,3 triệu người đã rời bỏ các thành phố lớn để trở về quê trong 9 tháng đầu năm 2021. Đáng lưu ý, con số thống kê trên chưa bao gồm lượng người rời đi sau khi Sài Gòn mở cửa hôm 1/10/2021.
Phần 1: Trần Quốc Dũng, người bạn tù trọn tình vẹn nghĩa
Đây là “Cây đàn tù”. Sở dĩ nó mang tên gọi ấy vì cây guitar này từng trải qua ngót nghét 40 năm bị giam cầm, có lẽ dài hơn bất cứ đời tù nào của người Việt Nam. Không biết ai là chủ nhân đích thực hoặc đầu tiên của nó. Nhưng cây đàn đã được chuyền tay qua nhiều thế hệ tù nhân chính trị từ sau năm 1975 đến cuối năm 2013. Người cuối cùng may mắn được sở hữu cây đàn này là chồng tôi, cựu tù nhân chính trị Huỳnh Anh Tú.
(Viết nhân kỷ niệm 13 năm ngày bị bắt, 9 năm ngày được thả và tròn 111 ngày bị cầm tù vì đại dịch)
1. “Ơ CÁI CHỊ NÀY HAY NHỈ”
Sắp đến kỷ niệm 13 năm đi tù và 9 năm ra tù nên nhiều ký ức về tù cứ ùn ùn kéo về. Khiếp, một câu văn mà có đến 3 chữ “tù”, kinh bỏ xừ đi được ấy.
Hồi ở nhà tù Trại 5 Thanh Hóa, nhiều cai tù ngứa mắt với tôi lắm. Lý do là tôi chẳng chịu làm gì, chẳng chịu “lao động” để được “vinh quang” như ai kia đã dạy. Tuy nhiên, hàng ngày tôi vẫn theo đội lao động đi ra xưởng sản xuất. Ra đấy thì trải chiếu dưới gốc cây ngồi đọc sách hoặc chơi với con chó, con mèo, có khi nằm khểnh, chờ hết giờ thì về trại. Cai tù xem cái sự ngồi chơi không của tôi là điều phải chấp nhận. Thế còn hơn là để tôi lượn từ đội này sang đội khác, đi từ đầu phân xưởng đến cuối phân xường, rồi săm soi, bắt lỗi hết chuyện nọ xọ chuyện kia. Lôi thôi lắm. Gì chứ trong tù, chuyện tiêu cực có kém gì ở ngoài xã hội. Từ giám trị cho đến cán bộ, dưới nữa là cánh tù nhân, hầu như ai chả có “phốt”. Nên cứ để tôi tự do nhàn rỗi ngồi dưới gốc cây cho khỏi lôi thôi, sinh chuyện.
Cha Giuse Lê Quang Uy
Không lâu trước đây, tôi có viết một status với đại ý rằng các tỉnh, các thành phố khác cần lên kế hoạch từ trước để tránh thảm cảnh như Thành Hồ hiện nay. Vì nếu có thời gian chuẩn bị mà không làm, là có tội.
Đây là Triệu Vy, diễn viên đình đám hàng đầu của điện ảnh Hoa Lục, một trong những nghệ sĩ từng công khai lên tiếng ủng hộ Đường Lưỡi Bò phi lý của nhà nước Trung Hoa cộng sản. Nói một cách nôm na, hành động ấy của Triệu Vy thể hiện thái độ ngỗ ngược và sự k h.ố.n n.ạ.n với dân Việt. Triệu Vy người Hoa, không có nghĩa vụ bảo vệ lẽ phải cho dân Việt, nhưng ít ra có thể im lặng thay vì lên tiếng ủng hộ sự sai trái mà giới lãnh đạo quốc gia cô áp đặt cho các nước khác. Triệu Vy là một diễn viên tài năng, không ai phủ nhận. Tại một đất nước đông dân nhất thế giới, lại theo thể chế độc tài, để bước lên đỉnh cao danh vọng như Triệu Vy, cần có nhiều thứ khác mà việc vuốt ve chế độ, là điều kiện đầu tiên.
Nhà bác Tuân có dâu mới. Một cô gái hiền lành tuy có lúc hơi tàng tàng tính nhưng được cái thật thà, gặp sao nói vậy. Trước khi cưới về, bác đã biết như thế.
Một hôm đi chợ về, bác gặp ông hàng xóm ở đầu ngõ. Ông phàn nàn:
Hôm 23/8, linh mục Phaolo Lê Xuân Lộc đăng trên trang facebook cá nhân một danh sách gồm những giáo dân tại Giáo xứ Lộc Hưng qua đời vì đại dịch covid-19. Kèm theo đó là dòng trạng thái “Trong 25 người thuộc giáo xứ Lộc Hưng qua đời, có nhiều người là “dân oan Vườn rau Lộc Hưng”. Đến thời điểm này, tin buồn không còn hiếm hoi. Thậm chí nhiều. Nhiều đến nỗi hình như ai cũng có tin buồn để đăng. Nhưng sáu chữ “dân oan Vườn rau Lộc Hưng” được nhắc tên lúc này, một lần nữa khiến không ít người nhói lòng.
Phạm Thanh Nghiên
Đây có lẽ là một trong những hình ảnh gây xúc động nhất giữa muôn vàn câu chuyện cần phải nhớ của Sài Gòn thời phong tỏa vì đại dịch. Tấm hình ghi lại cảnh một thiện nguyện viên (TNV) trong Chương trình “Bữa cơm nhân ái” (do cha Giuse Lê Quang Uy-Dòng Chúa Cứu Thế sáng lập), đang trao hộp cơm cho một bà cụ già lang thang trên đường phố khi Sài Gòn bị phong tỏa.
“Chú báo cho “con Phượng” và cha biết là vợ của chú Phạm Văn Bé mới mất đêm qua rồi. Chú ghé trao quà cho chú Bé mà không kịp gặp cô rồi”. Lời báo tin được ghi lại bằng một đoạn video do ông Lượng (*) gửi cho cha Vinh Sơn và chị Phượng hôm mồng 4/8 khi ông thay mặt cha đi trao quà cho ông Phạm Văn Bé. Giữa lúc này, những lời nhắn như thế không chỉ là “tin buồn” cho riêng ai, nó là một mảnh ghép màu xám, thế chỗ cho những mảng màu khác trong bức tranh toàn cảnh u ám, thê lương của Sài Gòn.
Nhạc sĩ: Nam Lộc
Nghiên hát.
Hơn 40 năm trước, người Việt di tản khỏi Sài Gòn. Hôm nay, hơn 40 năm sau kể từ
ngày ấy, nhiều người Việt vẫn phải lũ lượt kéo nhau đi khỏi thành phố đẹp đẽ,
lam lũ và mầu nhiệm này. Sài Gòn màu nhiệm một phần được tạo nên bởi những con
người cực nhọc, lam lũ ấy đấy.
Vì đâu nên nỗi?
Cảm ơn nhạc sĩ Trần Vũ Anh Bình đã giúp thu âm và làm video này.
Dì Ba, em kế của má chồng tôi qua đời hai tuần trước. Hôm nhận được hung tin, hai vợ chồng tôi thảng thốt, và buồn. Nói thừa, người thân qua đời, ai chả buồn. Nhưng nỗi buồn thời phong toả, khác lắm. Tê tái, đeo đẳng mãi.
Không nghe thấy tiếng khóc, nhưng tôi vẫn cảm nhận được cơn rầu rĩ, nét bần thần của con trai dì Ba lúc nói chuyện qua điện thoại:
Tuấn Khanh: Bài viết của chị tham gia cuộc thi viết Ký ức 30-4 do Sài Gòn Nhỏ tổ chức, là một trong những bài hiếm hoi ghi chép câu chuyện về chuyện không phải của mình mà là của gia đình chồng, kể lại một câu chuyện hoàn toàn khác với đời sống của một người lớn lên ở miền Bắc như chị…
Xin cho hỏi điều gì trong câu chuyện ấy khiến tác động, làm cho chị quyết định ghi chép lại?
Những ngày này, thật khó bình tâm hay tập trung để viết cho xong một câu chuyện cụ thể mà không bị những câu chuyện khác ám ảnh, thôi thúc. Quá nhiều thứ đáng để nói tới, để lưu lại một cách chân thực về những gì đã và đang xảy ra trên đất nước này. Dường như người ta đang sống với không chỉ cảm xúc thông thường mà với tâm trạng từ cuồng nộ, giận dữ đến xót xa, căm phẫn... Nỗi dày vò tinh thần đôi khi không chỉ đến từ sự bất lực, nó mang tính lựa chọn. Không ít người đang dùng chính nỗi sợ hãi của mình để kìm hãm, kiểm soát cơn cuồng nộ, phẫn uất của bản thân.
Phần 2: Những suy tư và ước vọng
Teresa Phạm Thanh Nghiên: Thưa cha, con nhớ có lần cha nói rằng loài người đang đứng trước nhiều hiểm họa, một trong những hiểm họa đó là sự tàn phá thiên nhiên do chính con người gây ra. Và liệu con virus corona này có “dây dưa” gì đến chuyện tàn phá thiên nhiên không thưa cha?
Cha Vinh Sơn Phạm Trung Thành: Thiên Chúa tạo ra thế giới này và ban tặng cho chúng ta. Ta thấy Thiên Chúa gần gũi với thiên nhiên đến mức, buổi chiều, Ngài đi dạo trong vườn địa đàng với con người. Con người phải có trách nhiệm quản trị, gìn giữ món quà Thiên Chúa ban tặng và làm cho thế giới sinh sôi nảy nở, trở nên tốt đẹp hơn. Nhưng con người, trong đó có cả chúng ta nữa, đã không biết gìn giữ, bảo vệ món quà vô giá mà Thiên Chúa tạo dựng và ban tặng.
Lời dẫn: Trong suốt hơn một năm qua, đặc biệt là hai tháng gần đây, chúng ta đã chứng kiến những diễn biến hết sức đau buồn của Sài Gòn: dịch bệnh, đói khổ, tuyệt vọng. Có người nói rằng, chỉ cần quan sát những gì đang diễn ra tại thành phố lớn nhất nước này trong hai tháng trở lại sẽ hình dung được một cách khái quát về hiện thực Việt Nam dưới chế độ cộng sản với các cụm từ được gói gọn: tội ác, bất công, dối trá và đói nghèo.
Tuy nhiên, trong bức tranh tối tăm ấy vẫn xuất hiện những mảng lấp lánh, đẹp đẽ được dệt nên từ tình thương yêu và đức hy sinh của những “tấm lòng dân chúng” dành cho chính đồng bào mình. Những “siêu thị 0 đồng”, “cửa hàng 0 đồng” liên tục xuất hiện. Những nhóm thiện nguyện mà thành viên thuộc đủ mọi lứa tuổi, nghề nghiệp, từ người không tôn giáo đến các tôn giáo khác nhau như Phật Giáo, Tin Lành, Công Giáo… đã bất chấp khó khăn, vất vả để đến với những phận người cùng khổ, với những người cần giúp đỡ.
